De kooldruk – een lijst van Belgische fotografen

Met Photographie inaltérable au charbon,  Photographie inaltérable, Photographie au charbon, Impression inaltérable au charbon, Procédé inaltérable, Procédé au charbon, Onvergankelijke photographie, … wordt doorgaans de kooldruk bedoeld.

Dat procedé geeft een afdruk met een mooie rijke zwarte kleur en een brede waaier aan grijswaarden. De basis is gelatine met als pigment koolstof, vandaar het zwart. Andere pigmenten waren ook mogelijk, zo was een warme bruinachtige tint ook erg in trek. Er komt geen zilver aan te pas in tegenstelling tot de meeste andere afdrukprocedés.

De kooldruk is een zogenaamd “edel” afdrukprocedé, wat vooral verwijst naar de goede duurzaamheid en houdbaarheid: het beeld van een kooldruk veroudert niet, het blijft er uit zien zoals toen het pas gemaakt was (enkel de gelatinelaag kan soms barstjes gaan vertonen).

Dit in tegenstelling tot de albuminedruk die van ca. 1860 tot ca. 1894 algemeen gebruikt werd voor commerciële portret- en familiefoto’s. Van de albuminedruk was al vroeg geweten dat die eigenlijk niet goed bewaarde en al snel ging verbleken en vergelen.

Geschiedenis

Een praktisch uitvoerbare kooldruk werd al in 1864 uitgevonden maar – onder andere door ingewikkelde licentieprocedures – kwam het gebruik niet echt van de grond bij de studiofotografen. Bovendien was het een moeilijk, omslachtig en tijdrovend procedé.

Pas vanaf 1876  – nadat het eerste uitgebreide boek over kooldruk was uitgebracht[1] – en vooral in de jaren 1880, was de kooldruk een kwaliteitsvol, maar duurder, alternatief voor de albuminedruk. Kooldrukken zijn nooit in heel grote aantallen gemaakt, maar komen toch regelmatig voor in familiecollecties.

Over het algemeen dateren familiefoto’s in kooldruk van de periode 1875-1890. Vanaf ca. 1890 werden de kooldruk én de albuminedruk in de portretstudio’s al snel vervangen door de nieuwe daglichtpapieren (daglichtcollodiumzilverdruk en daglichtgelatinezilverdruk), die ook goed bewaarden, een hoge kwaliteit hadden en veel gemakkelijker waren om mee te werken.

Wie bood in België als eerste de kooldruk aan in de fotostudio?

Dit is een lopend onderzoek.

1864-1869

François Deron lijkt de eerste te zijn die de kooldruk in België introduceerde. Hij won er later, in 1872, een medaille voor in Wenen. Dat staat in zijn Necrologie in het Bulletin de l’Association Belge de Photographie van 1876-1877.

Van Deron heb ik inderdaad een kooldruk gevonden op CDV uit de periode 1865-1870. Hij lijkt daarmee de eerste te zijn geweest die het procedé commercieel aanbood op carte-de-visites in België.

Dandoy en Hallez zouden ook bij de eersten geweest zijn om kooldrukken te maken in België. Vooralsnog heb ik er geen vroege gezien van hen.

Ik zag een vermoedelijke kooldruk van Damry op het adres Mont-Saint-Martin 25 Luik, waar hij actief was in 1862-1868. Daarmee zou hij ongeveer gelijk met Deron geweest moeten zijn.

1870-1875

De vroegste krantenadvertenties tot nu toe die de kooldruk vermelden (met dank aan M. Demaeght, FOMU Antwerpen) dateren van 1872. Ze kondigen het gebruik van kooldruk aan als een nieuw procedé door Géruzet in Brussel [La Meuse 23-06-1872 p.2] en door Damry in Luik [La Meuse 09-12-1872 p.2] .
De volgende is van 1874 en is van Verryck-Fleetwood in Antwerpen [Nieuwsblad van Geel 12-12-1874]. Daarna uit 1875, daarin staat meestal “nouveau procédé”. Het gaat dan om Beernaert Frères in Gent, Brackelaire in Doornik en Strauss in Luik.

De gebroeders Géruzet waren er dus zeker vroeg bij. Ze stelden kooldrukken tentoon in Wenen in 1873. Ik heb in mijn collectie Géruzet-kooldrukken van de periode 1872-1873. Ze maakten heel veel kooldrukken in de jaren 1880.

1876-1879

Blampain, Brayer, Byl, Daveluy, D’Hoy, Ghemar, Maes, Waldack en Wante maakten voor 1880 al kooldrukken, en waarschijnlijk nog anderen, zoals Dupont.

We kunnen stellen dat de kooldruk vanaf 1875 ruimer commercieel beschikbaar wordt. Maar de echt grote populariteit situeert zich toch in de periode 1880-1890.

Wie foto’s heeft die kooldrukken aantonen bij andere fotografen mag het graag laten weten in een reactie onderaan dit artikel, zo kan ik de lijst verder aanvullen.
Dank aan Stadsarchief Mechelen en M. Demaeght van FOMU Antwerpen voor aanvullingen.

Dank aan iedereen die regeert onderaan dit artikel.

Kooldrukfotografen in België

Hieronder een, ongetwijfeld onvolledige, alfabetische lijst van Belgische fotografen die kooldrukken maakten of minstens au charbon vermeldden op hun cartes-de-visite of in advertenties.

Alleen vestigingsdata in hun kooldrukperiode werden opgenomen, sommige fotografen waren ook vroeger en/of later aan het werk op andere adressen.

De vestigingsdata komen uit de Directory of Photographers in Belgium[2] en uit Kortrijk voor de camera[3], tenzij anders aangegeven.

De foto’s komen uit mijn eigen collectie (en werden door mij gedetermineerd als kooldruk. Hoe kom ik aan die expertise?) tenzij anders aangegeven.

Barras Victor

Rue de la Cathédrale 40/79/77 (1873-1897) en Passage Lemonnier 10-12 (1875-1900), Luik

Beernaert Frères

Rue de la Vigne 16 (1872-1889), Gent.

Advertentie agrandissements photographiques exécutés au charbon, 22-06-1875 in Le Bien Public p2.

Bevierre, Edmond

Rue de la Montagne, 3 (1885 ca – 1890), Charleroi

Bevierre Prosper

Rue de la Montagne 3 (1869-1891), Charleroi

Blampain Louis

(1873-1877), Chimay

Inaltérable au charbon

Brackelaire Théophile

Rue Roc Saint-Nicaise 17 (1868-1887), Tournai.

Advertentie Photographie inaltérable au charbon, 11-04-1875 in Le Courrier de l’Escaut p4.

Brayer Louis Arthur

Place Malleberg (1873-1882), Brugge

Buyle Gustaaf

Byl P.J.

Grand Place (1865-ca.1876), Dendermonde

Pierre Jean Byl overleed in 1871, maar de studio wordt zijn vrouw en dochter verdergezet onder dezelfde naam tot ca. 1876.

Byl, Veuve P.J.

Grand Place (ca. 1876-1880), Dendermonde.

De studio wordt verdergezet door dochter Leonie Jacobs-Byl.

Damry, Walter

Mont-Saint-Martin, 56/25/27 (1857-1873), Liège
Rue du Pont Neuf, 43 (1875-1880), Bruxelles

Maakte zeker in 1872 al kooldrukken volgens een krantenadvertentie, maar ik zag een vermoedelijke kooldruk op het adres Mont-Saint-Martin 25, waar hij actief was in 1862-1868.

Dandoy, Armand

Rue de Fer 82 / 78 (1862-1866), Namen
Rue Mathieu, 6 / 8 (1866-1898), Namen

Zou een van de eersten geweest zijn om kooldruk te gebruiken in België.

inaltérables au charbon

Daveluy

Rue de la Chapelle 104 (1865-1878), Oostende.

De Gendt – Everaert, Albert

Rue de Bruxelles 35 (1887-1906), Dendermonde

Photographie au charbon

D’Hoy Charles

Rue Courte du Jour 25 (1864-1890), Gent.

D’Hoy maakte vanaf 1876 kooldrukpapier met Van Monckhoven, hij gebruikte kooldruk zeker al in 1875 (zie Directory). Hieronder een vroege kooldruk door D’Hoy, op ongebariteerd papier, de papiervezels zijn duidelijk zichtbaar.

De Laetre Louis

Rue de la Cathédrale 7 (1878-1881)
Rue Longue des Violettes 22 (1882-1888), Gent

Deron François (°1819)

Rue de la Madeleine 13 (1857-1876), Brussel.
Rue de la Madeleine 13 ( 1876 – 1880), Brussel. Deron Francois veuve (Mathilde Van Caneghem)

Wellicht de eerste om de carte-de-visite te introduceren in België, getuige een advertentie eind 1857, wanneer hij in de Rue de la Madeleine start.

De eerste foto is een heel vroege kooldruk. Meer over deze foto in een apart artikel.

De tweede foto is in de stijl van de jaren 1870. Mogelijk is ze later dan 1876 genomen, zijn weduwe zetten de zaak nog voort tot 1880.

Deron Francois fils (°1850)

Evely Léon & Deron François fils: Rue de la Madeleine 13 (1883 – 1887), Brussel
Deron Francois fils: Rue de la Madeleine 13 (1885 – 1898), Brussel

Dit is Francois Marie Deron (°12-5-1850 Samoëns, Fr.), zoon van Marie Ferdinand Derom en Josephine Cullaz. Francois Deron (°1819) is zijn oom, niet zijn vader zoals de naam suggereert.

Deron (Deromps) Joseph (°1837)

Rue du Collège 29 (1882 – 1896), Bruxelles – Ixelles

Dit is Joseph Felix (°4-6-1837 Samoëns, Fr.) zoon van Francois (°1819). Hij veranderde zijn naam naar Deromps in 1896, eigenlijk de naam op zijn doopakte.

Hij werkte lang in de studio van zijn vader. Hij was al in 1874 als fotograaf bekend.

Hij zou bij de eersten geweest zijn om kooldruk in België toe te passen. Maar was hij dat of was het zijn vader? zie de vroege kooldruk hierboven.

Descamps Palmer

Rue de la Lys (1865-1895), Kortrijk

Despret Auguste

(1881-1896) Brussel, (1887) Ieper, (1870-1896) Nijvel.

Dulluard Athanase

Rue des Tanneurs 35 (1881-1891), Antwerpen

Dulluard, “charbon inaltérable”

Dupont Joseph

Place de Meir 32 (1860-1874), 27 (1875-1885), Antwerpen

Fabronius Edouard

Rue Neuve 5 of 9 (1882 – 1891), 11 (1891-1908), Brussel

Géruzet Frères

Rue de l’Ecuyer 27bis (1866-1890), Brussel. Maakte al in 1872 kooldrukken.

Ghémar Frères

Rue de l’Ecuyer 27 (1859-1890), Brussel

Hallez Jules

Rue Grande 62 (1866-1894), Dinant.

Eén van de eersten om kooldruk toe te passen in België.

Jeanne Hermans

Place Malleberg 13 (ca. 1892-1925), Brugge

Hermans & Prignot

Hermans & Prignot: Place Malleberg 13 (ca. 1882-ca.1888), Brugge
Mmes Hermans & Prignot: Place Malleberg 13 (ca. 1888-1891), Brugge

Jeanne Hermans en de Weduwe Prignot namen in december 1882 de studio van Arthur Brayer over. Ze gebruikten zijn voorraad kaartjes op, maar zetten er hun stempel op. Ze zetten ook het kooldrukwerk van Brayer verder.

Jacobs-Byl Leonie

Rue de l’Eglise 11 (1882-1888), Dendermonde
Rue des Soeurs Noires (1888-1902), Dendermonde

Janssens E.-L., weduwe Semay

(1887-…), Aalst[4]

Krynse Jean H.

Huidevetterstraat 39 en later 28 (1885-1891), Mechelen.

Op CDV procedé inaltérable au charbon (met dank aan Stadsarchief Mechelen)

Levaque Jérôme

Rue Neuve 72 (1878-1888), Brussel

Luyckx Théodore

1894-1908 Monceau-sur-Sambre, Marchienne-au-Pont, Charleroi, Châtelet, Brussel, Waver.

In Gazette de Charleroi 23-4-1898 p.4: Spécialité de grands portraits au crayon (à la main) au charbon et au platine, les 3 seuls procédés inaltérables.

Maes Joseph

Rue des Aveugles 1 (1866-1873), Antwerpen
Avenue de l’Industrie 24 (1874-1881), Antwerpen
Rempart Sainte-Catherine 23 (1875-1882), Antwerpen
Rue Gramaye 10 (1884-1899), Antwerpen

Photographie inaltérable

Meeus-Verbeke Jean-François

Rue de la station 24 (1876-1889), Leuven

Melchers Robert

Place Verte 20 (1880-1887), Rue Montigny 6 (1888-1906), Charleroi

Meyers & Hautvast

Place Saint-Paul 6 (1889-1893), Luik

Advertentie in La Meuse 30-10-1889 p.4

Michel Fr.

Place du Commerce 12 (ca. 1880-1884), Gent

Morren Prosper

Rue de Namur 73 (1874-1880) en 20 (1880-1894), Leuven. Photographie inalterable op achterzijde, voorlopig geen echt voorbeeld van gezien.

Rue Sainte-Catherine, 54 (1890 – 1893) Mechelen. Briefhoofd uit 1892 vermeld Photographie inalterable (met dank aan Stadsarchief Mechelen).

Nys Edward

Rue Palfijn 3 (ca1880-1882), Boulevard du Midi (1882-na1905), Kortrijk

Raynaud Georges

Rue Rempart Sainte-Catherine 23 (1880-1900), Antwerpen

Sacré-Smits Achille

Place du Commerce 12 (1884-1898), Gent

Sacré Edmond

Rue des Douzes Chambres (1877-1891), Gent

Schaffers Nestor

Rue Guinard 9 (1878-1896), Gent

Schoenmaekers, Jos. Brussel.

Rue de Brabant 73 (1902-1903), Bruxelles – Schaerbeek.
Rue de Mérode 111 (1903-…), Bruxelles – Saint-Gilles.
pres de la Gare (…), Ecaussines Carrières.

Advertentie in Le Soir 30-10-1902 p.7

Strauss Gustave

Rue du Pont-d’Ile 4 (1874 – 1913), Luik.

Advertentie 01-04-1875 in La Meuse p3. Procédé au charbon,

Sturm A.

(1865-1895), Lokeren.

Advertentie in Gazette van Lokeren 1-2-1880. Koolprinting (photographie inaltérable au charbon)

Taudien Othon

Place Verte, 17 (1888), Luik
Rue Saint-Roch (1889), Dinant
Rue Tranchée, 100 of 102 (1891 – 1892), Verviers

Photographie au charbon

Thiel Charles

Place Sainte-Gudule 14 (1881-1883), Rue van Artevelde 88 (1883-1896), Brussel

Van Loo-Smet Charles

Rue Longue des Violettes 76 (1885-1887), Rue de Flandre 56 (1888-1890), Gent

Verryck-Fleetwood Antoni (Maison Anglaise)

Place de Meir 89 (1875-1876), Place de Meir 81 (1877-1880), Antwerpen.

Waldack Charles

Quai des Moines 8 (1873-1878), Gent

Wante Constant

Rue Haute 64 (1873-1880), Gent.

Advertentie Photographie au charbon (inaltérable), 22-03-1876 in Le Bien Public.

Wouters – De Cauter Pierre/Veuve/Victor

Rue Basse des Champs (1878-1883), Gent: Wouters-De Cauter Pierre/Veuve
Rue Basse des Champs (1883-1888), Gent: Wouters Victor

Procedé au charbon

Andere

Literatuur

[1] Liébert Alphonse. (1876). La photographie au charbon mise à la portée de tous : nouveau procédé d’impression inaltérable. Parijs. Digitaal beschikbaar in de Franse digitale bibliotheek Gallica (http://gallica.bnf.fr).
[2] S. JOSEPH e.a., Directory of Photographers in Belgium, 1839-1905, Museum voor Fotografie, Antwerpen, 1997.
[3] P. De Paepe & F. De Potter, Kortrijk voor de camera, Koninklijke Geschied- en Oudheidkundige Kring van Kortrijk, Kortrijk, 2013.
[4] Advertentie van fotograaf Janssens-Semay in Den Denderbode, 17-07-1887, p. 3-4, Aalst. Via Digitale Krantenarchief – D.A.D.D. vzw / Stadsarchief Aalst. Janssens (of Semay) staat niet in de Directory of Photographers in Belgium. [update 8-4-2020, ondertussen wel toegevoegd online www.directorybelgianphotographers.be]

Geïnteresseerd in datering en analyse van oude familiefoto’s? Kijk dan eens naar mijn e-boek Inleiding tot dateren en identificeren van oude familiefoto’s (tot 1920).

4 gedachten over “De kooldruk – een lijst van Belgische fotografen

  1. Dag Peter,

    in Gent ook:
    C. Van Loo-Smet (C.=Charles) Rue Longue des Violettes 76, (1885-1887) geen vermelding op CDV.
    Rue de Flandre, 56, (1888-1890) ‘charbon Inaltérable op CDV.
    Rue de Flandre, 76, 1903 en/of later, Procédé Inalterable op CDV.

    dateringen overgenomen van Directory op basis van adresgegevens.

    mvg,

    alex bondroit.

    1. Bedankt Alex!
      Ik heb ze toegevoegd. Van rue de Flandre 74 (1891-1903) heb ik er ook verschillende met Procédé inalterable, maar dat zijn geen kooldrukken. In de jaren 1890 zie je die vermelding wel meer, maar dan bedoelen ze de nieuwe daglichtprocédés zoals daglichtcollodiumzilverdruk en daglichtgelatinezilverdruk, die ook van goede kwaliteit zijn.
      vriendelijke groeten,
      Peter

  2. Nog een van Dendermonde: J De Gendt-Everaert , Rue de Bruxelles 35,Termonde. Er staan verschillende ronde stempels op o.a van Leopold Roi des belges. Het lijkt de afdruk van een munt te zijn, zowel voor als achterkant. Verder nog 2 ronde stempels , voor wat ik kan lezen een van de academie van schoone kunsten + …. en een hali… de Geneve.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.